6 кастрычніка - 130 год з дня нараджэння Яна Булгака (1876-1950), беларускага і польскага майстра мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, этнографа, фалькларыста

Ян Булгак

    Выдатнага майстра краязнаўчай фатаграфіі XX ст. Я. Булгака называюць сваім адразу тры краіны - Беларусь, Літва і Польшча. Нарадзіўся ён у Беларусі, на Навагрудчыне, у невялікім маёнтку ў вёсцы Асташына. Сямейныя традыцыі (бацька паходзіў са славутага роду Сыракомляў), а таксама дух Міцкевіча на навагрудскай зямлі зрабілі моцны ўплыў на фарміраванне асобы будучага мастака. У 1897 г. Я. Булгак скончыў класічную гімназію ў Вільні. У тым жа годзе паступіў на факультэт філасофіі Ягелонскага універсітэта ў Кракаве. Але абмежаванасць сродкаў прымусіла юнака праз два гады пакінуць вучобу. Далейшы яго шлях быў на Міншчыну, у невялікую вёсачку Перасека, дзе знаходзіўся маёнтак, які ён атрымаў у спадчыну ад маці. Пачаўся новы этап яго жыцця, непасрэдна звязаны з фатаграфічнай творчасцю. Прычым захапіўся фатаграфіяй Булгак выпадкова, калі яго жонка атрымала ў падарунак фотаапарат. Найбольш вядомыя фатаграфіі Булгака, зробленыя ў Беларусі, характарызуюцца ярка вызначанай этнаграфічнай скіраванасцю: беларускія народныя тыпы, краявіды, вёскі, гаспадарчыя пабудовы беларускіх сялян ("Беларус з-пад Клецка", "Бабулька-беларуска з маёнтка Перасека пад Мінскам", "Вечар. Міншчына"). Вялікі ўплыў на творчасць пачынаючага фатографа аказала яго знаёмства з беларускім мастаком Фердынандам Рушчыцам. Менавіта пад яго ўплывам адбылося пераўтварэнне фатографа-аматара ў фатографа-прафесіянала.

    У 1912 г. Булгак пераехаў у Вільню. Тут ён стаў знакамітым фатографам. З 1912 па 1919 г. Булгак зрабіў некалькі тысяч здымкаў культавых збудаванняў, палацаў, могілак, вуліц і завулкаў Вільні. Чароўны вобраз горада паўстае з нізкі віленскіх здымкаў бясконцаю чарадою сюжэтаў і настрояў, святла і ценю. Серыю сваіх здымкаў ён змясціў у часопісе "Вестник фотографии", у якім супрацоўнічаў у 1913-1914 гг.

    У 1919-1939 гг. Я. Булгак кіраваў лабараторыяй мастацкай фатаграфіі пры Віленскім універсітэце, быў абраны старшынёй Віленскага фотаклуба. Менавіта тады ён стварыў і калекцыю здымкаў, якія ўвайшлі ў яго славутыя фотаальбомы пра Віленшчыну, возера Нарач, тады ж з'явілася і серыя гарадскіх краявідаў Вільні. За сваю творчую дзейнасць Я. Булгак неаднаразова ўзнагароджваўся дыпломамі і медалямі. На вялікі жаль, большая частка фотатэкі мастака загінула ў Вільні ў 1944 г.

    У 1945 г. Булгак пераехаў з сям'ёй у Варшаву, дзе стаў фігурай легендарнай - адным з заснавальнікаў Саюза польскіх фотамастакоў, пэўны час яго першым прэзідэнтам і старшынёй кваліфікацыйнай камісіі. Вядомы Я. Булгак не толькі як майстра краязнаўчай фатаграфіі, але і як педагог, бібліёграф, фалькларыст, гісторык мастацтваў, першы беларускі гісторык фатаграфіі. Ён аўтар дзесяткаў артыкулаў пра беларускі фальклор і краязнаўства ("Экскурсіі на Свіцязь", 1910; "Велікодныя песні на Міншчыне (валачобнікі)", 1911 і інш.), прац пра мастака Ф. Рушчыца, даследаванняў і падручнікаў па эстэтыцы і тэхніцы фатаграфіі. Яму належыць спецыяльная праца "Пра першых віленскіх фатографаў з XIX стагоддзя" (1939) і кніга ўспамінаў "Край дзіцячых гадоў", у якой адлюстравана жыццё Навагрудчыны канца XIX - пачатку XX ст. Фатаграфіі Я. Булгака зберагаюцца ў архівах і бібліятэках Вільнюса і Варшавы. У фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі таксама захоўваецца невялікая калекцыя работ фотамастака. У 1999 г. яна ўпершыню публічна экспанавалася ў мінскай незалежнай галерэі візуальных мастацтваў "Nova".

    Булгак Ян // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 329.
    Булгак Ян // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1994. Т. 2. С. 124.
    Булгак Ян // Беларусь : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 134.
    Булгак Ян // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя. Мінск, 1989. С. 92.
    Булгак Ян // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 513.
    Булгак Ян // Архітэктура Беларусі : энцыклапедычны даведнік / рэдкалегія : А.А. Воінаў [і інш.]. Мінск, 1993. С. 578.
    [Булгак Ян] // Фотография : энциклопедический справочник / [редакционная коллегия : П.И. Бояров и др.]. Минск, 1992. С. 38.
    Булгак, Я. Край дзіцячых гадоў / Ян Булгак ; [укладальнік і аўтар уступнага артыкула Т.Г. Вяршыцкая ; пераклад з польскай мовы Т.Г. Вяршыцкай ; пераклад вершаў з польскай мовы С.І. Законнікава ; аўтар каментарыяў, подпісаў да фотаздымкаў, бібліяграфіі, артыкула "Жыццё і творчасць Яна Булгака" І.Б. Кухарская]. - Мінск : Беларусь, 2004. - 415 с. : фат.
    Булгак, Я. Вандроўкі фатографа : Віленскі краявід (фрагменты) / Ян Булгак ; пераклад з польскай мовы Вацлава Арэшкі // Культура. 2001. 13-19 кастр. (№ 39/40). С. 14.
    Кошур, С. У якім Асташыне нарадзіўся Ян Булгак? / Святлана Кошур // Культура. 2004. 11-17 верас. (№ 37). С. 14.
    Пра месца нараджэння майстра.
    Зайцава, Т. З гісторыі нацыянальнай фатаграфіі : Ян Булгак у Беларусі / Тамара Зайцава // Гісторыя. Культуралогія. Мастацтвазнаўства : матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў "Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый", 1 сесія - 21-25 мая, 2 сесія - 4-7 снежня, Мінск, 2000 г. / [рэдакцыйная калегія : Віталь Скалабан (галоўны рэдактар) і інш.]. Мінск, 2001. С. 218-220.
    Кухарска, Я. Ян Брунан Булгак (1876-1950) - забыты мастак Наваградзкае зямлі / Ялянта Кухарска ; пераклад з польскае мовы Натальлі Пятровіч // Спадчына. 2002. № 2/3. С. 143-158.
    Нікітчанка, С. Сяйво простых вобразаў : [Ян Булгак] / Сяргей Нікітчанка // Беларуская думка. 2005. № 4. С. 129-134.
    Парфянок, У. Ян Булгак, легенда трох краін / Уладзімір Парфянок // Мастацтва. 2001. № 9. С. 37-44 : фат.
    Казюля, Я. Дарогамі Яна Булгака / Яўген Казюля // Голас Радзімы. 2000. 13 снеж. (№ 50). С. 5 ; 20 снеж. (№ 51). С. 5.
    Шунейка, Я. Непатапляльная каравела / Яўген Шунейка // Мастацтва. 2001. № 2. С. 35-39.
    Пра творчае сяброўства Я. Булгака і мастака Ф. Рушчыца.
    Зайцава, Т. Ян Булгак, вандроўны святлапісец / Тамара Зайцава // Мастацтва. 1998. № 12. С. 48-53.
    Пра калекцыю работ фатографа ў фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.
    Харак, А. Шыракагляды Булгака / Аляксей Харак. Тэрыторыя і фатограф : вопыт Яна Булгака : пераклад з рускай мовы / Нэлі Бекус // Мастацтва. 1999. № 7. С. 18-22.
    Пра выставу "Віленская элегія. Работы Яна Булгака віленскага перыяду з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі", якая адбылася ў лютым-сакавіку 1999 г. у мінскай незалежнай галерэі візуальных мастацтваў "Nova".