18 лістапада - 75 год з дня нараджэння (1931) А.І. Вярцінскага, паэта, драматурга, публіцыста, крытыка, перакладчыка, дзяржаўнага дзеяча

Вярцінскі Анатоль Ільіч

    Да прадстаўнікоў так званай інтэлектуальнай, філасофскай паэзіі другой паловы XX ст. належыць таленавіты беларускі паэт А. Вярцінскі, які ўсёй сваёй творчасцю вучыць чытачоў чалавечнасці, высокамаральнаму і сумленнаму стаўленню да жыцця.

    Нарадзіўся А. Вярцінскі на Віцебшчыне, у вёсцы Дзямешкава Лепельскага раёна Віцебскай вобласці, якая цяпер засталася толькі ў паэтычных асацыяцыях. Скончыў БДУ. Працаваў у рэдакцыях раённых газет, быў рэдактарам газеты "Літаратура і Мастацтва", сакратаром праўлення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Займаўся грамадскай дзейнасцю на працягу шасці год (з 1990 па 1996), выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь.

    Журналіст па адукацыі, А. Вярцінскі вядомы як публіцыст, драматург, крытык і перакладчык. Але ў літаратуру ён прыйшоў найперш паэтам і дасягнуў найбольш як паэт, хоць Дзяржаўнай прэміяй Беларусі 1988 ушанаваны за публіцыстычныя нататкі "Нью-йоркская сірэна".

    Першым паэтычным зборнікам А. Вярцінскага стала кніга "Песня пра хлеб" (1962). У ёй не было твораў з мудрагелістымі сюжэтамі і вобразамі, а апавядалася пра вясковае і студэнцкае жыццё, мінулую вайну. Каларытна напісана змешчаная ў гэтым зборніку аднайменная паэма, у якой паэтызуецца праца хлебароба, сялянскі побыт, духоўная прыгажосць працоўнага чалавека. Крытыка прыхільна сустрэла кнігу і назвала паэта традыцыяналістам.

    Зусім іншага накірунку былі яго наступныя кнігі - "Тры цішыні" (1966), "Чалавечы знак" (1968), "З'яўленне" (1975), "Час першых зорак" (1976), "Ветрана" (1979). Іх характарызуюць напружаны інтэлектуальны пошук, філасофскае даследаванне маральна-этычных праблем, выразная скіраванасць у духоўную сферу, арыентаванасць на вырашэнне духоўных канфліктаў з пазіцый дабра, актыўнага гуманізму. З гадамі ў паэта ўзрастае цяга да ўмоўнасці, у сваёй творчасці ён выкарыстоўвае духоўны вопыт біблейскіх прытчаў, старажытных міфаў, філасофскіх канцэпцый. Творчасць паэта скіравана на "вечныя" каштоўнасці чалавечага жыцця, сярод якіх не апошняе месца займае каханне. З глыбокім разуменнем жаночага характару піша ён пра гэта галоўнае пачуццё чалавека (вершы "Мною забыта нямала…", "Сведчылі месяц, ноч і я…", "Я жыў высока на гары…", "Любая, гэта - не здрада…", "Рэквіем на загубленых любовях" і інш.). Любоў для А. Вярцінскага - катэгорыя філасофская, яна вызначае ўнутраную сутнасць і духоўную цэласнасць асобы і трымаецца найперш на бязмежнай самаахвярнасці маці. Сыноўнім гімнам, маналогам вялікай паэтычнай сілы гучыць яго паэма "Заазер'е" (1968), у якой шчымлівымі згадкамі дзяцінства, успамінамі пра свае ўжо сталыя гады, паэт стварае вобраз самага дарагога чалавека на зямлі. Тэму маці працягвае ён у паэме "Дажынкі" (1968), у якой узнімае праблему ўвагі і павагі да жанчыны-працаўніцы. Маці прысвяціў ён і прачулыя радкі вершаў "Мы жывем, каб вярнуцца", "Замест эпітафіі", "А я і не ведаў", "Дзень добры, мама", цыкл вершаў "Спі, родная". Ёсць у творчасці паэта вершы, прысвечаныя ваеннай тэме, ёсць вершы чыста лірычныя і публіцыстычныя. Тэма адказнасці за лёс планеты, за захаванне гармоніі паміж чалавекам і прыродай гучыць у паэме "Начны бераг" (1972).

    У сваёй творчасці А. Вярцінскі імкнецца да асваення розных жанраў паэзіі. Ён піша оды, байкі, вершы-прысвячэнні, набліжае свае вершы да зарыфмаванай сказавай формы і нават стварае новы жанр - проза паэзіі, для якога характэрны свабодны пераход ад вершаванай да празаічнай мовы ("Яблыня ў горадзе", "Ствараецца новая казка…", "Ода магчымасцям мірнага жыцця…").

    Значных поспехаў дасягнуў А. Вярцінскі ў драматургіі. Яго п'есы-казкі для дзяцей "Дзякуй, вялікі дзякуй!", "Скажы сваё імя, салдат", "Гефест - друг Праметэя" з поспехам ставіліся на сцэнах беларускіх тэатраў. Вядомы А. Вярцінскі і як аўтар публіцыстычных і літаратурна-крытычных твораў (зборнікі "Высокае неба ідэала", "Нью-йоркская сірэна"). Перакладаў на беларускую мову паасобныя творы класічнай і сучаснай рускай, украінскай, балгарскай, польскай, літоўскай, венгерскай паэзіі, п'есы Лопэ дэ Вэгі, М. Себасцьяна, В. Пальчынскайтэ.


Т в о р ы  А. В я р ц і н с к а г а

    Хлопчык глядзіць… : выбраныя вершы і паэмы / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. - 318 с. : іл. - Змест: З кнігі "Тры цішыні", 1966; З кнігі "Чалавечы знак", 1968 : [у т.л. паэмы "Дажынкі", "Заазер'е"]; З кнігі "З'яўленне", 1975; З кнігі "Час першых зорак", 1976; З кнігі "Ветрана", 1976; Вершы розных гадоў, 1964-1990.
    Святло зямное : выбраныя вершы і паэмы / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Мастацкая літаратура, 1981. - 430 с., 1 л. партр.
    У зборнік увайшлі творы паэта з кніг "Песня пра хлеб" (1962), "Тры цішыні" (1966), "Чалавечы знак" (1968), "З'яўленне" (1975), "Час першых зорак" (1976), "Ветрана" (1979), вершы розных гадоў, а таксама паэмы "Песня пра хлеб", "Дажынкі", "Заазер'е", "Начны бераг", "Колькі лет, колькі зім!".
    Жанчына. Мужчына. Каханне… : лірыка / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Чатыры чвэрці, 2003. - 63 с.
    Вечный восход : стихи и поэмы : авторизованный перевод с белорусского / Анатоль Вертинский. - Москва : Советский писатель, 1982. - 159 с. : ил., 1 л. портр. - Содержание: [Стихи ; Поэма "Ночной берег" ; Отрывки из "Поэмы погоды"].
    Любоў адкрывае скарбы : [вершы, урыўкі з паэм] / Анатоль Вярцінскі // Сталасць думкі, маладосць душы : зборнік паэзіі : [для ст. школьнага ўзросту] / [укладанне Міколы Мятліцкага]. Мінск, 2000. С. 182-249.
    Дзякуй, вялікі дзякуй! : п'есы : [для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту] / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Юнацтва, 1983. - 102 с. : іл. - Змест: Гефест - друг Праметэя ; Дзякуй, вялікі дзякуй! ; Скажы сваё імя, салдат.
    Трывожны досвітак : артыкулы, выступленні, інтэрв'ю / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Беларусь, 1994. - 160 с.
    Нью-йоркская сірэна : публіцыстычныя нататкі / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Мастацкая літаратура, 1987. - 343 с. : іл.
    Высокае неба ідэала : літаратурная крытыка і публіцыстыка / Анатоль Вярцінскі. - Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. - 333 с.

А б  ж ы ц ц і  і  т в о р ч а с ц і  п і с ь м е н н і к а

    Вярцінскі Анатоль Ільіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1997. Т. 4. С. 397.
    Вярцінскі Анатоль Ільіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1994. Т. 2. С. 441.
    Вярцінскі Анатоль Ільіч // Беларусь : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 198.
    Вярцінскі Анатоль // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / [пад рэдакцыяй А.В. Мальдзіса]. Мінск, 1993. Т. 2. С. 72-80.
    Анатоль Вярцінскі // Беларускія пісьменнікі (1917-1990) : даведнік / [складальнік А.К. Гардзіцкі]. Мінск, 1994. С. 113-114.
    Вярцінскі Анатоль Ільіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 719-720.
    Вярцінскі Анатоль Ільіч // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / пад агульнай рэдакцыяй А.В. Сабалеўскага. Мінск, 2002. Т. 1. С. 231.
    Анатоль Вярцінскі / Святлана Бартохава, Ніна Мацяш, Уладзімір Скарынкін [і інш.] // Крыніца. 1994. № 8. С. 55-73.
    Матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменніка.
    Драздова, З.У. Анатоль Вярцінскі / [Драздова З.У.] // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя : у 4 т. / [навуковыя рэдактары : У.В. Гніламёдаў, С.С. Лаўшук]. Мінск, 2002. Т. 4, кн. 1. С. 439-465.
    Русілка, В.І. Анатоль Вярцінскі / В.І. Русілка // Літаратурныя постаці Віцебшчыны : зборнік навуковых артыкулаў / [пад рэдакцыяй А.У. Русецкага і В.І. Русілкі]. Віцебск, 2001. С. 53-74.
    Русілка, В. Вучыць чалавечнасці : штрыхі да літаратурнага партрэта Анатоля Вярцінскага / Вольга Русілка // Полымя. 1997. № 5. С. 259-274.
    Жуковіч, В. Асоба і шчымліва-праўдзівае слова : нататкі пра Анатоля Вярцінскага / Васіль Жуковіч // Маладосць. 2001. № 11. С. 208-223.
    Ярац, В. Дзве згадкі : эсэ / Віктар Ярац // Полымя. 2001. № 11. С. 212-219.
    Эсэ прысвечана творчасці А. Вярцінскага.
    Русецкі, А.У. Ісці да людзей : (Анатоль Вярцінскі) / Аркадзь Русецкі // Ісці да чалавека : літаратурныя партрэты / Аркадзь Русецкі. Мінск, 1987. С. 227-258.
    Бярозкін, Р.С. "…Каб перадаць само гарэнне" / Рыгор Бярозкін // Паэзія - маё жыццё : літаратурна-крытычныя артыкулы / Рыгор Бярозкін. Мінск, 1989. С. 276-285.
    Творчы партрэт А. Вярцінскага.
    Бечык, В.Л. На аснове чалавечай роднасці… : (Анатоль Вярцінскі) / Варлен Бечык // Прад высокаю красою… : літаратурна-крытычныя артыкулы / Варлен Бечык. Мінск, 1984. С. 89-107.
    Тое ж // Выбранае / Варлен Бечык. Мінск, 1989. С. 268-286.
    Лойка, А.А. Пераадоленне / Алег Лойка // Паэзія і час : літаратурна-крытычныя артыкулы, творчыя партрэты / Алег Лойка. Мінск, 1981. С. 202-211.
    Творчы партрэт А. Вярцінскага.
    Гніламёдаў, У.В. Вершы мае - пісьмы : (Анатоль Вярцінскі) / Уладзімір Гніламёдаў // Ля аднаго вогнішча : літаратурна-крытычныя артыкулы / Уладзімір Гніламёдаў. Мінск, 1984. С. 92-103.
    Колас, Г. Школа дабраты : (нататкі пра драматургію Анатоля Вярцінскага) / Георгій Колас // Вобраз-86 : літаратурна-крытычныя артыкулы / [складальнік Т. Чабан]. Мінск, 1986. С. 101-122.
    Чабан, Т. "І прыйдзе час…" / Тамара Чабан. Яго чалавечы знак / Сяргей Законнікаў // Маладосць. 1991. № 11. С. 146-155.
    Гоўзіч, І.М. Стыль Анатоля Вярцінскага як адметная мастацкая сістэма / І.М. Гоўзіч // Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : матэрыялы навуковай канферэнцыі, 24 кастрычніка 2001 года, Гродна, Рэспубліка Беларусь / [рэдакцыйная калегія : У.І. Каяла (адказны рэдактар) і інш.]. Гродна, 2002. С. 184-189.
    Гоўзіч, І. Паэзія А. Вярцінскага ў сістэме эстэтычных каштоўнасцяў, створаных філалагічным пакаленнем / І. Гоўзіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі "Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай" (Мінск, 12-14 кастрычніка 1999 г.) : у 2 ч. Мінск, 2000. Ч. 1. С. 65-67.
    Бугаёў, Дз.Я. Споведзь даверлівая і шчырая / Дзмітрый Бугаёў // Талент і праца : літаратурная крытыка / Дзмітрый Бугаёў. Мінск, 1979. С. 307-319.
    Пра кнігу паэзіі "Тры цішыні".
    Гардзіцкі, А.К. "Ні дня без падзеі…" / Аляксей Гардзіцкі // Гутаркі : інтэрв'ю, дыялогі пра літаратуру / Аляксей Гардзіцкі. Мінск, 1988. С. 58-69.
    Пра зборнік "Ветрана".